İstehsal Şərtlərinin Formalaşması İşçilərə Necə Təsir Etmişdir?

Pərakəndə şirkətlərinin, böyük markaların iş şərtlərini müəyyən etdiyi dünyamızda işçi hüquqları və qorunması ikinci planda qalır. Walmart nümunəsində olduğu kimi, tekstil işlərini gördütdüyü banqladeşli işçilərin vəziyyətləri həqiqətən ürəkağrıdıcıdır. Walmart, Banqladeşin ən böyük yanğını olaraq tarixə düşən Tazreen fabrik yanğını zamanı ortaya çıxan əlaqəsini belə inkar edərək heç bir şəkildə məsuliyyət daşımamış və tədarükçüsü vasitəsilə etdiyi sifarişin pulunu belə ödəməyərək, banqladeşli fabriki iflas həddinə çatdırmışdır. Yüzlərlə insanın öldüyü tekstil fabriki yanğınından sonra tədarükçü şirkəti ilə əlaqələri kəsən Walmart, bu şəkildə vəziyyətdən çıxmağı uyğun bilmişdir.

Qeyri-rəsmi (Enformel) İş

Qeyri-rəsmi iş dövlət nəzarəti olmayan, sosial təminat anlayışının etibarsız olduğu vergi tutulmayan istehsal sahələridir. Formal sektorda varlığını davam etdirən işçilər, istehsalçılar qeydiyyata alınmamış, yəni vergi tutulmayan işçilərdən ibarətdir. Banqladeşdə başda 12 yaşlı uşaq işçilər olmaqla, bütün işçilərin sığorta başda olmaqla qeyri-sağlam şəraitdə işləməsi bütün dünyadakı böyük pərakəndə şirkətlərinin iştahını qabardır.

Qeyri-rəsmi İş Şərtləri

İşəgötürən və işçi baxımından rəsmi olmayan iş şərtlərinin cəlbedici tərəfləri də mövcuddur. Qlobal istehsal zəncirlərinin böyük bir hissəsi əslində subpodratçının subpodratçısı kimi xidmət göstərir. Qlobal istehsal zəncirləri, tədarükçülər, agentliklər və subpodratçılar arasında inkişaf edən qeydiyyata alınması məcburi olan zəncirlərdir. Ancaq günümüzdə bu zəncirin halqalarına doğru şəkildə nəzarət edilə bilinmir.

Qeydiyyatsız İş/Qeyri-qanunilik

Bütün ölkələrin, xüsusən də 3-cü Dünya ölkələrinin ortaq problemlərindən biridir. Xüsusilə fason istehsal edən tekstil sektorunda pərakəndəçilər və böyük markalar, xərcləri azaltmaq və istehsalı vaxtında təhvil almaq naminə qeydiyyatsız işə (qeyri-qanuniliyə) göz yumurlar. Onlar üçün prioritet istehsalın vaxtında təhvil alınmasıdır. Qlobal tədarük zəncirinə nəzarət edilsə də, qeydiyyatsız işin, uşaq əməyindən istifadənin qarşısı alına bilinmir.

Xüsusilə iş qəzası kimi problemlərdə pərakəndəçilər istehsalçı şirkətlərin yaşadıqları sıxıntıları gözardı edərək həyatlarına davam edirlər. Bu da başqa bir şirkətin seçilməsinə və istehsalçı şirkətin iflasına qədər gedib çıxır. Doğru iş sistemi və iş şərtlərinin yaxşılaşması üçün ucuz iş gücündən imtina edilməlidir. Ucuz iş gücü və uşaq əməyindən istifadə kimi vəziyyətlər işləri almağı təmin etsə də, iş qəzası, sel, zəlzələ, yanğın kimi fəlakətlər fövqəladə hallarda subpodratçı istehsalçını təkbaşına buraxır. Birinci podratçının məsuliyyətləri var, ancaq adətən hüquqi olaraq bir çıxış yolu tapılaraq bu mənada fason istehsalçının məsuliyyətinə buraxılır.